“झिझिया मिथिला संस्कृतिको अमूल्य धरोहर हो, केवल स्टेजमा देखाउने मनोरञ्जन होइन।
संरक्षणका नाममा बढ्दो विकृति र व्यावसायिक प्रदर्शनले यसको मौलिक पहिचानमाथि प्रश्न उठाएको छ।
झिझिया मिथिलाको सांस्कृतिक पहिचान हो, मनोरञ्जनको नाममा जे पनि देखाउने लाइसेन्स होइन। दशैंको अवसरमा परम्परागत रूपमा प्रस्तुत गरिने झिझिया केवल नाचगान होइन, यो मिथिलाको आस्था, मौलिकता, इतिहास र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक धरोहर हो। तर आज गम्भीर प्रश्न उठिरहेको छ । झिझिया जोगाउने नाममा हामी यसको संरक्षण गर्दैछौँ कि यसको नाम बेचेर स्टेजको व्यापार गरिरहेका छौँ?
झिझियाको नाम राख्ने, पोस्टरमा संस्कृति लेख्ने, तर कार्यक्रमको मञ्चमा मौलिक गीत, परम्परागत नृत्य र सांस्कृतिक सन्देशलाई किनारा लगाएर केवल भीड, तडकभडक र क्षणिक मनोरञ्जनलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति बढ्छ भने त्यसलाई संस्कृति संरक्षण भन्न मिल्दैन। नाम झिझियाको, तर उद्देश्य केवल भीड जुटाउने र मनोरञ्जन बेच्ने ,यही प्रवृत्तिमाथि प्रश्न उठाउनैपर्छ।
आधुनिकता आफैँमा गलत होइन। संस्कृति समयसँगै विकसित हुन सक्छ। तर आधुनिकताको नाममा मौलिकता मेटाउने र परम्परालाई केवल कार्यक्रमको आकर्षक शीर्षक बनाउने प्रवृत्ति स्वीकार्य हुन सक्दैन। झिझियाको वास्तविक पहिचानभन्दा स्टेजको चमकधमक ठूलो बन्न थाल्यो भने त्यो सांस्कृतिक विकास होइन, सांस्कृतिक विचलन हो।
संरक्षणका कुरा भाषणमा होइन, व्यवहारमा देखिनुपर्छ।
झिझियाको संरक्षण केवल सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गरेर, सामाजिक सञ्जालमा तस्बिर राखेर वा वार्षिक उत्सव मनाएर सम्भव हुँदैन। यसको मौलिक स्वरूपलाई निरन्तरता दिन ठोस योजना, बजेट, संस्थागत प्रतिबद्धता र समुदायको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ।
पहिलो- मौलिक झिझियाको अभिलेखीकरण गरौँ। परम्परागत झिझिया गीत, नृत्यशैली, वेशभूषा, दीप प्रज्वलन गर्ने तरिका, गीतका शब्द र तिनको सांस्कृतिक अर्थलाई भिडियो, अडियो, तस्बिर तथा लिखित दस्तावेजका रूपमा सुरक्षित गर्नुपर्छ। पुराना पुस्ताका जानकार महिला र कलाकारको अनुभव र ज्ञान हराउनुअघि अभिलेख राख्नु आजको आवश्यकता हो।
दोस्रो- नयाँ पुस्तालाई परम्परासँग जोडौँ। विद्यालय, क्याम्पस र समुदायमा झिझियासम्बन्धी कार्यशाला, प्रशिक्षण तथा सांस्कृतिक प्रस्तुति आयोजना गर्नुपर्छ। अनुभवी कलाकारबाट बालबालिका र युवालाई परम्परागत गीत, नृत्य र यसको ऐतिहासिक महत्त्व सिकाउने व्यवस्था गर्नुपर्छ। संस्कृति भाषण सुनेर मात्र होइन, अभ्यास गरेर पुस्तान्तरण हुन्छ।
तेस्रो- स्थानीय कलाकारलाई प्राथमिकता र उचित पारिश्रमिक दिऔँ। झिझियाको मौलिकता जोगाउने कलाकारलाई कार्यक्रममा स्थान दिनुका साथै उनीहरूको श्रमको सम्मान गर्नुपर्छ। ठूला स्टेज र महँगा प्रचारमा खर्च गर्न सक्ने आयोजकले स्थानीय कलाकारको पारिश्रमिक र प्रशिक्षणका लागि पनि बजेट छुट्याउनुपर्छ। संस्कृति जोगाउने कलाकारलाई बेवास्ता गरेर संस्कृति जोगिँदैन।
चौथो- झिझिया कार्यक्रमका लागि स्पष्ट सांस्कृतिक मापदण्ड बनाऔँ। झिझियाको नाममा कार्यक्रम गर्ने आयोजकले परम्परागत प्रस्तुति, मौलिक गीत, स्थानीय कलाकारको सहभागिता र सांस्कृतिक सन्देशलाई उचित स्थान दिनुपर्छ। आधुनिक प्रस्तुति गर्न सकिन्छ, तर कुन भाग परम्परागत हो र कुन नयाँ प्रयोग हो भन्ने स्पष्ट हुनुपर्छ। यसले सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता कायम राख्दै मौलिक पहिचानलाई सुरक्षित गर्छ।
पाँचौँ- स्थानीय तहले बजेट र कार्ययोजना सार्वजनिक गरोस्। नगरपालिका र गाउँपालिकाले झिझियालगायत स्थानीय लोकसंस्कृतिको संरक्षणका लागि छुट्याएको बजेट, खर्च, प्रशिक्षण कार्यक्रम र उपलब्धिबारे पारदर्शी विवरण सार्वजनिक गर्नुपर्छ। बजेट केवल एक दिनको स्टेज कार्यक्रम र प्रचारमा खर्च गर्ने होइन, कलाकारको प्रशिक्षण, पोसाक तथा सामग्री, अभिलेखीकरण र वर्षभरि सञ्चालन हुने सांस्कृतिक गतिविधिमा पनि लगानी गर्नुपर्छ।
छैटौँ- झिझियालाई महिलाको सांस्कृतिक योगदानका रूपमा सम्मान गरौँ। यस परम्परालाई पुस्तौँदेखि जीवन्त राख्न योगदान दिएका महिलालाई निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउनुपर्छ। उनीहरूकै अनुभव, सहमति र सुझावका आधारमा संरक्षणका योजना बनाइनुपर्छ। संस्कृति उनीहरूको श्रम र ज्ञानबाट बाँचेको हो भने संरक्षणको नेतृत्वमा पनि उनीहरूको उचित स्थान हुनुपर्छ।
सातौँ- डिजिटल माध्यमलाई संरक्षणको साधन बनाऔँ। मौलिक झिझिया गीत र नृत्यको गुणस्तरीय रेकर्डिङ गरी डिजिटल अभिलेख तयार गर्नुपर्छ। स्थानीय भाषा, गीतको अर्थ र परम्पराको इतिहाससहित सामग्री प्रकाशित गर्न सकिन्छ। सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रियता खोज्ने हो भने मौलिक झिझियालाई पनि व्यापक रूपमा चिनाउने अभियान चलाउनुपर्छ।
आठौँ- समुदायको सहभागितामा नियमित समीक्षा गरौँ। प्रत्येक वर्ष झिझिया कार्यक्रमपछि कलाकार, आयोजक, सांस्कृतिक अभियन्ता, स्थानीय महिला समूह र समुदायका प्रतिनिधिबीच समीक्षा हुनुपर्छ। के संरक्षण भयो, के कमजोरी रह्यो र अर्को वर्ष के सुधार गर्ने भन्ने विषयमा खुला छलफल हुनुपर्छ। संस्कृति संरक्षणको मूल्याङ्कन दर्शकको भीडले मात्र होइन, मौलिकताको निरन्तरता र नयाँ पुस्ताको सहभागिताले पनि गर्नुपर्छ।
जिम्मेवारी आयोजकको मात्र होइन, समाजकै हो।
स्थानीय सरकार, सांस्कृतिक संस्था, आयोजक र सचेत नागरिक सबैले आफ्नो जिम्मेवारी बुझ्नुपर्छ। आयोजकले कार्यक्रमको उद्देश्य स्पष्ट गर्नुपर्छ, स्थानीय तहले संरक्षणका लागि दीर्घकालीन नीति र बजेट बनाउनुपर्छ, विद्यालयले नयाँ पुस्तालाई सिकाउनुपर्छ र समुदायले मौलिक परम्पराको निरन्तरतामा सहयोग गर्नुपर्छ।
तर एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ-झिझियाको संरक्षणका नाममा कसैको सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता वा मनोरञ्जनको अधिकारमाथि अनावश्यक प्रतिबन्ध लगाउनु समाधान होइन। समाधान भनेको मौलिक परम्पराको पहिचान सुरक्षित गर्दै नयाँ प्रयोगलाई जिम्मेवार बनाउनु हो। आलोचना व्यक्तिमाथि होइन, संस्कृति संरक्षणको दाबी र त्यसअनुसारको व्यवहारबीच रहेको अन्तरमाथि केन्द्रित हुनुपर्छ।
आज झिझियाको नाममा भव्य स्टेज बनाउन प्रतिस्पर्धा भइरहेको छ भने भोलि यसको मौलिकता जोगाउन पनि त्यस्तै प्रतिस्पर्धा किन नहुने? लाखौँ खर्च गरेर कार्यक्रम गर्न सकिन्छ भने कलाकारको प्रशिक्षण, गीतको अभिलेखीकरण र विद्यालयस्तरीय अभियानका लागि बजेट किन नछुट्याउने? हजारौँ दर्शक जम्मा गर्न सकिन्छ भने सयौँ बालबालिकालाई झिझियाको वास्तविक अर्थ सिकाउन किन नसक्ने?
यी प्रश्नको जवाफ भाषणले होइन, कामले दिनुपर्छ।
निष्कर्ष : झिझिया देखाउने मात्र होइन, बचाउने अभियान चलाऔँ
झिझिया कुनै आयोजकको निजी ब्रान्ड होइन, मिथिलाको साझा सांस्कृतिक सम्पत्ति हो। यसको नाममा कार्यक्रम गर्नेले यसको मर्मप्रति जिम्मेवार हुनुपर्छ। संस्कृति बेचेर संस्कृति जोगिँदैन; संस्कृतिको संरक्षणका लागि ज्ञान, श्रम, सम्मान, बजेट र निरन्तरता चाहिन्छ।
अब प्रत्येक झिझिया कार्यक्रमसँगै एउटा व्यावहारिक प्रतिबद्धता जोडिनुपर्छ-कम्तीमा केही स्थानीय कलाकारलाई उचित पारिश्रमिक, केही नयाँ पुस्तालाई प्रशिक्षण, मौलिक गीत तथा नृत्यको अभिलेखीकरण र आगामी वर्षसम्म जारी रहने संरक्षण योजना।
झिझियाको नाममा स्टेज सजाउने हो भने यसको भविष्य पनि सजाऔँ। प्रचारमा खर्च गर्ने हो भने संरक्षणमा पनि लगानी गरौँ। भीड जम्मा गर्ने हो भने नयाँ पुस्तालाई पनि जोडौँ।
मिथिलाको संस्कृति हाम्रो पहिचान हो। यसको संरक्षण कुनै एक दिनको कार्यक्रम होइन, पुस्तौँसम्म चल्नुपर्ने साझा अभियान हो। झिझियालाई केवल स्टेजको आकर्षणमा सीमित नगरौँ – यसको मौलिकता जोगाऔँ, कलाकारको सम्मान गरौँ र भावी पुस्तालाई गर्वका साथ हस्तान्तरण गरौँ।