“संस्कृति तब जीवन्त रहन्छ, जब त्यसले सबैको सम्मान गर्छ र कसैलाई पनि विभेदमा राख्दैन ।”
लोक संस्कृतिको पहिचान झिझिया
मिथिला र मधेशको सांस्कृतिक जीवनमा झिझिया नृत्य तथा गीतको विशेष स्थान छ । दशैँको समयमा महिलाहरू र बालिकाहरू समूहमा भेला भएर झिझिया प्रस्तुत गर्छन् । यस परम्परामा सामूहिकता, आस्था, लय, गीत र स्थानीय पहिचान मिसिएका हुन्छन् । पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको यस्तो लोकपरम्परा समुदायको अमूल्य सांस्कृतिक सम्पत्ति हो । यसको संरक्षण गर्नु भनेको गीत, नृत्य र भेषभूषा जोगाउनु मात्र होइन; त्यससँग जोडिएको सामुदायिक स्मृति र पहिचानलाई सम्मान गर्नु पनि हो ।
संरक्षणसँगै सम्मान पनि आवश्यक
कुनै पनि संस्कृतिको सुन्दरता त्यसमा सहभागी हुने मानिसहरूको गरिमा र स्वतन्त्रतासँग जोडिएको हुन्छ । झिझियामा सहभागी हुने बालिका तथा महिलालाई केवल परम्परा धान्ने पात्रका रूपमा हेर्नु उचित हुँदैन । उनीहरू संस्कृति सिर्जना गर्ने, त्यसलाई निरन्तरता दिने र आफ्नो विचार राख्न सक्ने अधिकार सम्पन्न व्यक्ति हुन् । सहभागी हुन चाहने बालिकालाई सुरक्षित वातावरण, आवश्यक समय, शिक्षा र सम्मान उपलब्ध गराउनु परिवार, समुदाय र स्थानीय संस्थाहरूको साझा जिम्मेवारी हो।
दलित बालिकाको सहभागिता र समानता
दलित समुदायका बालिका तथा महिलाले जातीय विभेद, आर्थिक कठिनाइ, लैङ्गिक असमानता वा सामाजिक पूर्वाग्रहका कारण अवसरबाट वञ्चित हुन नपरोस् । सांस्कृतिक कार्यक्रममा जात, वर्ग, लिङ्ग वा आर्थिक अवस्थाका आधारमा भेदभाव हुनु संविधान र मानव मर्यादाको भावनाविपरीत छ । झिझियाको समूहमा सबै समुदायका बालिका समान रूपमा सहभागी हुन पाउने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ । कसैलाई जातका कारण अलग राख्ने, अपमान गर्ने, कमजोर ठान्ने वा उसको सहभागितालाई कम महत्त्व दिने व्यवहार स्वीकार्य हुन सक्दैन ।
परम्पराको नाममा हुने विकृति रोकौँ
संस्कृतिको संरक्षण गर्नु र त्यसको नाममा हुने गलत अभ्यासलाई निरन्तरता दिनु फरक कुरा हुन् । बालिकामाथि दबाब दिने, अपमानजनक टिप्पणी गर्ने, जबर्जस्ती चन्दा माग्ने, असुरक्षित गतिविधिमा लगाउने वा उनीहरूको पढाइ र स्वास्थ्यमा असर पर्ने गरी सहभागी गराउने व्यवहारलाई परम्परा भनेर उचित ठहर गर्न मिल्दैन । स्थानीय अगुवा, कलाकार, अभिभावक र आयोजकले बालमैत्री तथा सुरक्षित अभ्यास अपनाउनु पर्छ । परम्पराको मौलिकता जोगाउने क्रममा समय अनुकूल सुधार गर्नु संस्कृतिलाई कमजोर बनाउनु होइन, अझ जीवन्त बनाउनु हो ।
महिला अधिकार र बालअधिकारको सवाल
महिला र बालिकालाई आफ्नो शरीर, समय, शिक्षा, अभिव्यक्ति र सहभागिताबारे सम्मानजनक निर्णय गर्न पाउने अधिकार छ । सांस्कृतिक अभ्यासमा उनीहरूको इच्छा र सहमति महत्त्वपूर्ण हुनुपर्छ । बालिकाको पढाइ छुट्ने, घरेलु जिम्मेवारी असमान रूपमा थोपर्ने वा सार्वजनिक स्थानमा उनीहरू असुरक्षित हुने अवस्था भए समुदायले त्यसको समाधान खोज्नुपर्छ । विद्यालय, अभिभावक समूह, स्थानीय सरकार र नागरिक समाजले संयुक्त रूपमा सचेतना, सुरक्षा र समान सहभागिताका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छन् ।
अबको बाटो: संरक्षण, समावेशिता र संवाद
झिझियालाई आगामी पुस्तासम्म पुर्याउन स्थानीय गीत र भाकाको अभिलेखीकरण, अनुभवी कलाकारबाट नयाँ पुस्तालाई सिकाइ, विद्यालयमा सांस्कृतिक परिचर्चा तथा समुदायस्तरीय कार्यक्रम उपयोगी हुन सक्छन् ।
यस्ता कार्यक्रममा दलित तथा सीमान्तकृत समुदायका बालिका र महिलाको नेतृत्वलाई पनि स्थान दिनुपर्छ। आयोजकहरूले सुरक्षित स्थल, सम्मानजनक व्यवहार र सबैका लागि समान पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ । कुनै अभ्यासबारे विवाद भए दोषारोपणभन्दा संवाद,तथ्य र समुदायको सहभागिताबाट समाधान खोज्नु उपयुक्त हुन्छ।
निष्कर्ष
झिझिया हाम्रो लोकजीवनको सुन्दर पहिचान हो । यसको संरक्षण गर्दा यसको सांस्कृतिक गहिराइलाई सम्मान गर्नुपर्छ, तर जातीय विभेद, लैङ्गिक असमानता र बालअधिकारको उल्लङ्घनलाई संस्कृतिको आवरण दिनु हुँदैन । सबै बालिका र महिलाले सम्मान, सुरक्षा र समान अवसरसहित संस्कृति मनाउन पाउनु नै सभ्य समाजको चिनारी हो। संस्कृति जोगाउने अभियानलाई सामाजिक न्याय र मानव मर्यादासँग जोड्न सके झिझिया अझ समावेशी, अर्थपूर्ण र जीवन्त बन्नेछ ।
समय सन्दर्भले उब्जाएका केहि सवालहरु
समाज र सरकार कहिले जवाफ दिने हो ?
१. झिझिया नाच्ने दलित छोरीहरूलाई सम्मान कहिले ?
२. संस्कृति हाम्रो, अपमान किन हाम्रो ?
३. झिझियाको उज्यालोमा दलित छोरीहरूको अँध्यारो कहिलेसम्म ?
४. झिझिया जोगाउने हातहरू नै किन सामाजिक विभेदको सिकार ?
५. संस्कृतिमा योगदान दलितको, सम्मानमा विभेद किन ?
६. झिझिया केवल नाच होइन, दलित छोरीहरूको पहिचान